Loading...

Γενικά

          Σταμάτης Βούλγαρης (1774-1842)

Ο πρώτος έλληνας πολεοδόμος, που δεν ήταν πολεοδόμος

 

Η σύλληψη, η μελέτη, το πολεοδομικό σχέδιο της άνω πόλης και του ιστορικού κέντρου, ανήκουν αποκλειστικά στο Βούλγαρή. Η πόλη το έχει ξεχάσει.

 

 Του Νίκου Τζανάκου

 

Ο Καποδίστριας τον είχε στείλει αρχικά, να σχεδιάσει ένα πολεοδομικό σχέδιο που να κάνει ανθρώπινη, την άθλια σε λειτουργικότητα και συνθήκες ζωής, άνω πόλη. Τα κατάφερε με τον καλύτερο τρόπο, αφού χρειάστηκαν να γκρεμιστούν εκατοντάδες καλύβες και σπίτια. Ο πλατύτερος δρόμος, δεν ξεπερνούσε τα τρία μέτρα. Η σημερινή μορφή της άνω πόλης, οφείλετε αποκλειστικά στο Βούλγαρη.

Ήταν όμως και ο άνθρωπος, που έπεισε τον Καποδίστρια, να σχεδιάσει και μια νέα  πόλη, την σημερινή Πάτρα. Η σύλληψη, η μελέτη, η προοπτική, το πολεοδομικό σχέδιο, ανήκουν αποκλειστικά στο Βούλγαρή. Η πόλη το έχει ξεχάσει.

Ο άνθρωπος λοιπόν που σχεδίασε το εντυπωσιακό ιστορικό κέντρο της Πάτρας, και της έδωσε μια αξιοζήλευτη αίγλη, αντιμετωπίσθηκε από τις Δημοτικές Αρχές της πόλης, διαχρονικά, με μια απαράδεκτη και ακατανόητη συμπεριφορά.  Αν θέλαμε να είμαστε δίκαιοι η πλατεία Γεωργίου Α΄, για παράδειγμα, έπρεπε να είχε το όνομά του. Θα αποκαταστήσουμε την ιστορική υποχρέωσή μας, τιμώντας όπως του πρέπει το Σταμάτη Βούλγαρη;

Πρόκειται για τον άνθρωπο ο οποίος έχει συνδέσει την παρουσία του  με την ανοικοδόμηση και την ανασυγκρότηση του ελληνικού κράτους, για τον πρωτοπόρο και ριζοσπαστικό  πολεοδόμο για τον άνθρωπο που έπρεπε να τιμάται σε κάθε εκδήλωση των τεχνικών επιμελητηρίων της χώρας και όχι μόνο. Πρόκειται όμως και για μια άκρως ενδιαφέρουσα χαρισματική και πολυσχιδή προσωπικότητα αφού η δράση του επεκτείνεται εκτός από την πολεοδομία στη ζωγραφική στη εντυπωσιακή στρατιωτική του δράση αλλά και στις ανά τον κόσμο περιηγήσεις του

  Ένα μεγάλο έλλειμμα της πόλης

 Η Πάτρα χρωστά τον εντυπωσιακό ιστορικό της σχεδιασμό στον Σταμάτη Βούλγαρη. Δίχως το σχεδιασμό του η Πάτρα θα είχε σήμερα εντελώς διαφορετική, προς το χειρότερο, όψη.  Εντύπωση προκαλεί πάντως το γεγονός, πως ενώ αναγνωρίζεται από όλους η τεράστια προσφορά του στην πόλη, πεισματικά δεν δόθηκε το όνομά του, σε κανέναν από τους 150 περίπου δρόμους και πλατείες του σχεδίου του. Με καθυστέρηση τουλάχιστον 140 χρόνων και μετά από δεκάδες επιτροπές ονοματοθεσίας, που είχαν συνεδριάσει για δεκαετίες, και δέκα περίπου Δημάρχους, δόθηκε το όνομά του σε δρόμο της πόλης, έξω όμως από το σχέδιό του. Το ίδιο που συνέβη και με τον Καποδίστρια και μια απαράδεκτη συμπεριφορά σε έναν άνθρωπο στον οποίο ουδέποτε έχει καταλογιστεί κάτι μεμπτό. Εκτός ίσως της μεγάλης του φιλίας με τον Καποδίστρια. Είναι φανερό πως ο Βούλγαρης δεν τιμήθηκε όπως πρέπει από την πόλη, επειδή όσοι ήταν με τον Καποδίστρια,  έπρεπε να παραγραφούν από την ιστορία, προκειμένου να γραφούν τα ιστορικά δεδομένα της πόλης, σύμφωνα με την θέληση της ηγετικής ομάδας των γαιοκτημόνων (πρώην κοτζαμπάσηδων), οι οποίοι υπήρξαν διαχρονικά, φανατικοί αντικαποδιστριακοί..  Ο Βούλγαρης παρότι έχει καταγραφεί σαν ο πρώτος Έλληνας πολεοδόμος, ποτέ δεν σπούδασε πολεοδομία. Ίσως να παρακολούθησε κάποια μαθήματα στο Παρίσι. Οι γενικές γνώσεις όμως που είχε αποκτήσει, καθώς και τα πολλά ταξίδια που έκανε του άνοιξαν δρόμους και του έδειξαν τρόπους, ώστε να μπορεί να σκέπτεται σύγχρονα και να σχεδιάζει, με βάση τις νέες ανάγκες και προοπτικές

Μια ζωή σαν παραμύθι

Πρόκειται για Έλληνα μηχανικό και πολεοδόμο καθώς και αξιωματικό του γαλλικού στρατού. Γεννήθηκε στη Λευκίμη της Κέρκυρας, αλλά μεγάλωσε, σπούδασε και αναδείχθηκε με τη φροντίδα της δεύτερης πατρίδας του της Γαλλίας, τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα..

Η μοίρα παίζει πολλές φορές παράξενα παιχνίδια και ένα περιστατικό, καθοριστικό για την πορεία του Βούλγαρη το οποίο του  άλλαξε ριζικά τη ζωή το οποίο  συνέβη στο θέατρο «San Giacomo» της Κέρκυρας, καθόρισε μερικά χρόνια αργότερα και το μέλλον των ελληνικών πόλεων και ιδιαίτερα της Πάτρας.

Το θέατρο «San Giacomo» κινδύνευσε να καεί κατά τη Ρωσοτουρκική πολιορκία (1799), όταν ένα βλήμα από εχθρικό κανόνι που δεν είχε εκραγεί, έπεσε στα πόδια του νεαρού Βούλγαρη, καθώς έτυχε εκείνη τη στιγμή να βρίσκεται δίπλα στο θέατρο, αφού ο πιτσιρικάς τότε Σταμάτης δούλευε σε παρακείμενο κατάστημα.  Ο μικρός αντί να το βάλει στα πόδια έδρασε με περισσό θάρρος και τραβώντας αστραπιαία το φυτίλι, κατάφερε να εξουδετερώσει το βλήμα, σώζοντας στην κυριολεξία το θέατρο αλλά και ένα γαλλικό στρατιωτικό απόσπασμα, που εκείνη τη στιγμή περνούσε από το σημείο μεταφέροντας βαρύ οπλισμό και πυρομαχικά. Οι Γάλλοι, τιμώντας τον ηρωισμό του νεαρού, τον κατέταξαν στη φρουρά και όταν έφυγαν, ο νεαρός πήγε μαζί τους στο Παρίσι. Σπούδασε πολεοδόμος με μεγάλες επιδόσεις στη μηχανική και τη ζωγραφική.

Υπήρξε συμμαθητής του Καποδίστρια στην Κέρκυρα στα πρώτα παιδικά τους χρόνια.

Ακολούθησαν εντελώς διαφορετικές πορείες με τον Καποδίστρια αφού ο ένας σπούδασε στην Πάντοβα ξαναγύρισε στη Κέρκυρα  κατέληξε στη Ρωσία και βρέθηκε τελικά στη Γενεύη. Ο Βούλγαρης βρέθηκε στο αντίπαλο στρατόπεδο στη Γαλλία γύρισε έναν άλλο κόσμο από την Ισπανία έως τις Αντίλλες και τη Μαρτινίκα.

Τα χρόνια είχαν περάσει όταν τους ένωσε η κοινή τους αγάπη, η πατρίδα και το όραμα και η ελπίδα της ελεύθερης Ελλάδας.

Σαν να ήταν από παλιά προγραμματισμένο, ο Σταμάτης Βούλγαρης ήταν από τα λίγα άτομα που τον συνόδευαν πάνω στο αγγλικό πλοίο «Warspite», που απέπλευσε την Πρωτοχρονιά του 1828 από την Αγκόνα, για να φθάσει λίγες μέρες αργότερα, το απόγευμα της 6ης Ιανουαρίου, στο Ναύπλιο.

Οι δεσμοί που ένωναν τους δύο άντρες από τα μαθητικά τους χρόνια πρέπει να ήταν η αιτία που ο επτανησιακής καταγωγής Νικόλαος Λοβέρδος, που υπηρετούσε στο Υπουργείο Στρατιωτικών της Γαλλίας, υπέδειξε στη Γαλλική Κυβέρνηση τον Βούλγαρη, ως τον περισσότερο κατάλληλο αξιωματικό για να ταχθεί με απόσπαση στην υπηρεσία του Κυβερνήτη. «Τον συνόδευα ευτυχισμένος που μπορούσα να αφιερώσω τις μικρές μου δυνάμεις στην ευγενική επιχείρηση, την οποία θεωρούσα ως ευχάριστο προάγγελο της ανεξαρτησίας της Ελλάδας, που τόσο ζωηρά επιθύμησαν και διεκδίκησαν άνθρωποι κάθε φρονήματος», γράφει ο ίδιος στις Αναμνήσεις του([1]).

Ανήσυχο πνεύμα, εκδηλώνει συχνά τα δημοκρατικά του αισθήματα, τόσο δημόσια αρθρογραφώντας στο «Annales de Voyage», όσο και στην ιδιωτική του αλληλογραφία. Ακόμα και αργότερα, όταν πια έχει επίσημα πολιτογραφηθεί Γάλλος πολίτης (1817), δεν παραλείπει να εκφράζει την αγάπη του για τη φυσική του πατρίδα. Το δοκίμιό του «Έλληνας ευγνώμων προς το πνεύμα του Λόρδου Βύρωνα» (1825) είναι έμπρακτη απόδειξη.

Έχοντας στις φλέβες του τη θέληση να ταξιδεύει ώστε να γνωρίσει τον κόσμο εκμεταλλεύεται την ιδιότητα του αξιωματικού του γαλλικού στρατού και ταξιδεύει στην Ιταλία, τη Γαλλία, τη Μάλτα, την Αλβανία, την Ισπανία, τη Γαλλική Γουιάνα, τις Αντίλλες, τη Μαρτινίκα. Πραγματοποιεί το παιδικό όνειρο να γνωρίσει τον κόσμο.

Με θέληση για μάθηση που εντυπωσιάζει και προσπαθώντας να αποκτήσει όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις είναι δυνατόν σπουδάζει στο Κολέγιο των Τεσσάρων Εθνών και στην Ιστορική και Γεωγραφική Υπηρεσία του Γαλλικού Στρατού, ενώ παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα ζωγραφικής, στο Atelier του γνωστού φιλέλληνα αλλά και πασίγνωστου ζωγράφου David.

 

          Σταμάτης Βούλγαρης   (2)

Τα ταξίδια στην Ευρώπη και στις γαλλικές αποικίες, του ανοίγουν τους ορίζοντες και επικυρώνουν τις σπουδές του. Στην περίπτωση της Πάτρας καινοτομεί πολεοδομικά

Αποτελούν κύριο χαρακτηριστικό της Πάτρας, οι ομοιόμορφες στοές, που προστατεύουν τους πεζούς από τον ήλιο και τη βροχή, προοπτική που έδωσε στο σχεδιασμό του ο Βούλγαρης.  Παρόλες τις τροποποιήσεις στο σχέδιό του, υπάρχουν σήμερα στην Πάτρα, στοές μήκους 14.000 μ. Πιθανότατα το μεγαλύτερο μήκος στοών στην Ευρώπη.

Του Νίκου Τζανάκου

 

Ο Βούλγαρης είναι συνολικά τυχερός, αφού στις αρχές του 19ου αιώνα, υπό την πίεση της ραγδαίας ανάπτυξης, το Παρίσι μετασχηματίζεται. Χρειάζονται πόλεις λειτουργικές οι οποίες πρέπει να διευκολύνουν τη ζωή των κατοίκων, να προάγουν την υγεία να έχουν αισθητική.

Ο αστικός χώρος αρχικά διερευνάται και στη συνέχεια αποτυπώνεται. Για πρώτη φορά χρόνος και χώρος πρέπει να αποτελέσουν κοινή συνισταμένη. Παγιώνεται αργά αλλά σταθερά αυτή η  τάση η οποία και  χαρακτηρίζει πια ολόκληρο τον 19ο αιώνα. Καταρτίζονται νέα ορθολογικά προγράμματα στα οποία  η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία, εξυπηρετούν συγκεκριμένες λειτουργίες. Οι αποικίες δέκτες όλων σχεδόν των πρωτοτυπιών της μητρόπολης ακολουθούν το παράδειγμα τους.

Απλές λογικές εφαρμόζονται, λογικές που σήμερα μας φαίνονται αυτονόητες, όπως για να συντομευθούν οι διαδρομές, οι δρόμοι πρέπει να είναι ευθύγραμμοι και οι διασταυρώσεις σε ορθή γωνία. Οι κατοικίες κατατάσσονται σε τύπους ανάλογα με την κοινωνικοοικονομική θέση των ιδιοκτητών τους, λογική που θέλησε για παράδειγμα να εφαρμόσει ο Σάμπουργκ στην Πάτρα και επικοινωνούν με το δρόμο με στοές ομοιόμορφες, που προστατεύουν τους πεζούς από τον ήλιο και τη βροχή, προοπτική που έδωσε στο σχεδιασμό του ο Βούλγαρης στην Πάτρα, της οποίας αποτελεί και κύριο χαρακτηριστικό της.

Αυτές τις πρακτικές οδηγίες λοιπόν που δίνονται στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Παρισιού, θα εφαρμόσει αργότερα ο Βούλγαρης στις νέες πόλεις που σχεδιάζει. Ζώντας και σπουδάζοντας στη γαλλική πρωτεύουσα, βρίσκεται στο επίκεντρο του προβληματισμού και της γνώσης. Συγχρόνως τα ταξίδια στην Ευρώπη και τις γαλλικές αποικίες, του ανοίγουν τους ορίζοντες και επικυρώνουν τις σπουδές του. Είναι παράξενο αλλά από τα γνωστά έως σήμερα στοιχεία δεν προκύπτει  ότι ο Βούλγαρης σπούδασε στην γνωστή πολυτεχνική σχολή του Παρισιού την Ecole Polytechnique, την οποία ως γνωστό είχε ιδρύσει ο Ναπολέων.

Είναι πολύ πιθανόν όμως  να είχε παρακολούθησε μαθήματα πολεοδομίας σαν ελεύθερος ακροατής, κάτι που ήταν συνηθισμένο την περίοδο αυτή στα ανώτερα ιδρύματα της Ευρώπης. Ήταν εξάλλου, η διαχείριση του χώρου κάτι που απασχολούσε και τις στρατιωτικές σχολές και εκ του αποτελέσματος αποδεικνύεται πως ήταν και η μεγάλη του αγάπη.

Με όπλο του τις σημαντικές  και πολύπλευρες γνώσεις, ο Σταμάτης Βούλγαρης έρχεται  στην Ελλάδα και αναλαμβάνει αμέσως, μαζί με  Ρώσους αλλά και Γάλλους στρατιωτικούς-μηχανικούς του εκστρατευτικού σώματος της Αποστολής του Μοριά, να σχεδιάσει και να ανασυγκρότηση τις κατεστραμμένες ελληνικές πόλεις. Η πολιτική αυτή είναι γνωστή και αποτελεί πρωτοβουλία και απόφαση ιστορική του Ι. Καποδίστρια. Η  δημιουργία πολεοδομικής και τεχνικής υποδομής  συνέτεινε στην οικονομική αναδιοργάνωση της χώρας.

Στα τρεισήμισι χρόνια που διακυβέρνησε τη χώρα ο Καποδίστριας, ολοκληρώθηκαν τα σχέδια για εννέα ελληνικές πόλεις: το Ναύπλιο, το Άργος, την Τρίπολη, την Κρίσσα (Ιτέα), την Κόρινθο, το Λιδωρίκι, τη Βοστίτσα (Αίγιο), την Πάτρα και την Πύλο, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη ο σχεδιασμός και άλλων.

Ήταν καθοριστικές οι κατευθύνσεις που δόθηκαν και  οι επιλογές που έγιναν οι οποίες και  συνεχίστηκαν και στην Οθωνική περίοδο που ακολούθησε, ώστε να παγιοποιηθεί ο χαρακτήρας των πόλεων του νεοσύστατου κράτους. Συνολικά ολοκληρώθηκαν σχέδια, τα περισσότερα από τα οποία εξακολουθούν να ισχύουν δεκαετίες αργότερα, ενώ αρκετά παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτα με ελάχιστες μετατροπές μέχρι τις μέρες μας. Χαρακτηριστικά είναι,  το σχέδιο πόλεως της Τρίπολης, το ιστορικό κέντρο του Ναυπλίου και το προάστιο Πρόνοια, η νέα Κάτω Πόλη της Πάτρας και η εξυγίανση της Πάνω Πόλης. Όλα έργα του Σταμάτη Βούλγαρη.

Ο στρατιωτικός ορθολογισμός και η νεοκλασική πολεοδομία αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά της οργάνωσης των νέων τμημάτων των πόλεων και της διατήρησης, με μικρές παρεμβάσεις, του υπάρχοντος ιστού, όπου αυτός βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Τα στοιχεία αυτά που χαρακτηρίζουν το σχεδιασμό όλων των πόλεων της Καποδιστριακής περιόδου, διακρίνονται με σαφήνεια και στις μελέτες του Βούλγαρη για το Ναύπλιο, την Πάτρα και την Τρίπολη.

Βούλγαρης: Αυτή η πόλη η τόσο αγαπημένη από το Αύγουστο

«Η Πάτρα της Αχαΐας», όπως ο ίδιος περιγράφει «ήταν από τις πλέον ακμάζουσες πόλεις της Ελλάδας. Αυτή η πόλη η τόσο αγαπημένη από το Αύγουστο([2]), καταστράφηκε και ανοικοδομήθηκε πολλές φορές, λόγω της θέσεώς της, του εύφορου των εδαφών της και της εμπορικής της δυναμικότητας. Ο Κυβερνήτης της Ελλάδας μου ανέθεσε το 1828 να χαράξω το σχέδιο της νέας πόλεως πάνω στα τελευταία της ερείπια. Παραθέτω στις Αναμνήσεις μου το αυτόγραφο σχέδιο»([3]).

Με αυτό το πολεοδομικό σχέδιο των Πατρών, ο Σταμάτης Βούλγαρης επανέρχεται στη γεωμετρική σύνθεση του Ιπποδάμου της Μιλήτου (5ος αιώνας π. Χ.). Οι δρόμοι ακολουθούν τις υψομετρικές γραμμές ή την κλίση του εδάφους. Το πολεοδομικό σχέδιο των Πατρών προβλέπει επίσης χώρους για τη δημιουργία πλατειών.

Στις αρχές του 19ου αιώνα υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για την υγιεινή των πόλεων, κυρίως στη Γαλλία. Την εποχή εκείνη, η ανακατασκευή του Παρισιού, η οποία έφθασε στο απόγειό της κατά τη Δεύτερη Αυτοκρατορία με τον Haussman, είχε αρχίσει με ορισμένες διανοίξεις όπως η Rue de Rivoli, την εποχή του Ναπολέοντα του Α.’

Είναι εμφανές, λοιπόν, ότι ο Σταμάτης Βούλγαρης προσπαθεί να καινοτομήσει στην περίπτωση της Πάτρας. Στο κείμενο της περιγραφής του Brighton -το οποίο είναι μεταγενέστερο του σχεδίου της Πάτρας- εμφανίζεται ως θαυμαστής της νέας αυτής πόλης, με τις ωραίες πλατείες που επισκέπτεται το 1834: «Προχωρώντας ο περιηγητής στην πόλη δοκιμάζει νέες εκπλήξεις κι εντυπώσεις, μεγάλες πλατείες, φαρδείς δρόμοι, ευρύχωρα πεζοδρόμια, παρτέρια σπαρμένα με άνθη και χλόη, μέγαρα, επαύλεις ανατολικού, ελληνικού και ινδικού ρυθμού, καταστήματα και αγορές, όπου το κάθε τι είναι εκτεθειμένο με χάρη και καλό γούστο, ακόμα και τα κρέατα εκτίθενται με κάποια επιτήδευση στους πάγκους, είναι πασπαλισμένα με λεπτό επεξεργασμένο αλάτι που τα διατηρεί και σκεπάζει την αηδιαστική θέα του αίματος»[4].

Ο Σταμάτης Βούλγαρης, πέρα από τις επαγγελματικές του ασχολίες, θα δείξει μεγάλο ενδιαφέρον για τις τέχνες και τα γράμματα. Η ιδιαίτερη κλίση του προς τη ζωγραφική θα προκαλέσει αμέσως την προσοχή του περίφημου ζωγράφου Νταβίντ, στον οποίο, όπως προαναφέραμε, μαθήτευσε στη διάρκεια της πρώτης του διαμονής στη Γαλλία. Από τότε και για όλη του τη ζωή ο Βούλγαρης ασχολείται με τη ζωγραφική και το σχέδιο. Το ταλέντο του αποτυπώνεται εν μέρει στο βιβλίο του Αναμνήσεις, που περιλαμβάνει μια σειρά από δοκίμια που γράφτηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το 1821 μέχρι το 1834. Μερικά από αυτά αναφέρονται στις αναμνήσεις από τη ζωή του στη Γαλλία και τα ταξίδια του, ένα είναι αφιερωμένο στο θάνατο του Λόρδου Βύρωνα και ένα στην «επίσκεψη» του Θεμιστοκλή στο Βουλευτήριο της Κέρκυρας.

 

 

Σταμάτης Βούλγαρης (3)

Μια πολυσχιδής προσωπικότητα, για την οποία θα έπρεπε να είμαστε υπερήφανοι στην Πάτρα.  Πολεοδόμος, στρατιωτικός, συγγραφέας, ταξιδευτής, ζωγράφος, με δάσκαλο και φίλο το μεγάλο Νταβίντ.

Πότε θα του αποδώσουμε σαν πόλη την τιμή που του πρέπει;

 

Τέσσερα από τα βιβλία του Βούλγαρη, αναφέρονται στις εντυπώσεις του από τα ταξίδια του στην Ισπανία, την Αμερική και την Αγγλία, ενώ υπάρχουν τρία ακόμα μικρά κείμενα. Το ένα έχει τον τίτλο «Ο Θεμιστοκλής προς το Βουλευτήριον της Κέρκυρας» και συνοδεύεται από ένα χαρακτικό του ίδιου που αποτελεί και προσχέδιο ελαιογραφίας, το οποίο άφησε διαθήκη στην Ιόνιο Γερουσία. Το βιβλίο συνοδεύεται από μια σειρά σχεδίων μεταξύ των οποίων τα σχέδια των Πατρών και της Ναυπάκτου, με αναφορά στην τελευταία πολιορκία της πόλης. (ο.π.σελ 196 και 199)

Τέλος, το βιβλίο περιέχει ένα μικρό σχόλιο, που αναφέρεται στη σύγχρονη ελληνική ενδυμασία με αφορμή την άφιξη στο Παρίσι του πρεσβευτή του Βασιλιά της Ελλάδας Όθωνα, Κωλλέτη.

Στην αρχή αυτού του βιβλίου ο Βούλγαρης παραθέτει ένα απόσπασμα από τον Κρίτωνα του Πλάτωνα «Μητρός τε και πατρός και των άλλων προγόνων τιμιώτερον έστι πατρίς, και σεμνότερον, και αγιώτερον»[5], που αποδεικνύει την αγάπη, την αφοσίωση και την πίστη στη χώρα του.

Το δεύτερο βιβλίο του Σταμάτη Βούλγαρη είναι το Notice sur le Comte Capodistrias president de la Grece, η συνοπτική παρουσίαση του Κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, Κυβερνήτη της Ελλάδας. Αποτελεί μια από τις εγκυρότερες μαρτυρίες για την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Ιωάννη Καποδίστρια, με πολλές σημαντικές πληροφορίες τόσο στο κείμενο, όσο και στις υποσημειώσεις. Από πολλούς μελετητές έχει θεωρηθεί ως η απάντηση στο έργο του Dutrone Extraits de la Correspondance de M. Dutrone avec M. Le President Capodistriapour eclaier la polemique elevee a loccasion des derniers evenements de Grece[6], που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1831 μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, στο οποίο αναφέρεται συχνά μέσα στο κείμενο. Αποτελεί μία προσφορά, ένα χρέος προς τον παιδικό του φίλο, του οποίου τη δολοφονία πληροφορήθηκε ο Βούλγαρης στο Παρίσι. Χαρακτηριστικό είναι το εξώφυλλο του βιβλίου που περιέχει ένα απόσπασμα του Αριστώνυμου από τον Στοβαίο «Ο φθόνος, ώσπερ φαύλος δημαγωγός, ταις καλαίς αντιπολιτεύεται πράξεσιν».(ο.π. σελ19)

Το 1832 πραγματοποιήθηκαν δύο εκδόσεις. Στη δεύτερη έκδοση προστέθηκε μια λιθογραφημένη προσωπογραφία του Καποδίστρια, χαραγμένη από τον Benard. Κάτω από την προσωπογραφία του Καποδίστρια σημειώνεται στα γαλλικά, «Ιωάννης Καποδίστριας, Κυβερνήτης της Ελλάδος, γεννηθείς εν Κερκύρα τω 1870» και οι στίχοι του Ευριπίδη «Δάχρυσί μοι βλέφαρα καταχυθέντα, τέγγεται σά τύχα». Ο πόνος του φίλου αφήνεται ελεύθερος.

Η επιτυχία του βιβλίου και οι συνεχείς επανεκδόσεις, ενόχλησαν τη γαλλική Κυβέρνηση, ο ρόλος της οποίας στη δολοφονία του Καποδίστρια δεν ήταν ξεκαθαρισμένος. Η έκδοση του βιβλίου θεωρήθηκε από πολλούς ως ο λόγος της πρόωρης αποστράτευσής του από τον γαλλικό στρατό.

Το τρίτο βιβλίο του Βούλγαρη είναι Η Ηθοπλαστική μελέτη των σημαντικότερων εικαστικών έργων της γκαλερί του Λουξεμβούργου και εξέταση της γαλλικής ζωγραφικής των αρχών του 19ου αιώνα[7] και εκδίδεται το 1818. Όπως φαίνεται και από τον τίτλο, πρόκειται για εξέταση των έργων που εκτίθονταν τότε στην γκαλερί του Λουξεμβούργου στο Παρίσι, του πρώτου δημόσιου μουσείου της Γαλλίας. Στο βιβλίο αυτό ο Βούλγαρης επιχειρεί ανάλυση της γαλλικής ζωγραφικής των αρχών του 19ου αιώνα και κυρίως του δασκάλου του David, του οποίου περιέχει και μια επιστολή από τις Βρυξέλλες όπου ο τελευταίος είχε αυτοεξοριστεί, όντας πιστός στον Βοναπάρτη, με ημερομηνία 1η Απριλίου 1821.

Μέσα από τα κείμενα και των τριών βιβλίων του μπορεί κανείς να διακρίνει το χαρακτήρα του Βούλγαρη, ενός ανθρώπου με μεγάλη ευαισθησία αλλά συνάμα και αυστηρού, λογικού, οραματιστή, αφοσιωμένου φίλου και πιστού συνεργάτη. Τον άνθρωπο που ήταν μεν ευγνώμων στη νέα του πατρίδα που τον σπούδασε και τον έκανε σπουδαίο, αλλά δεν έπαψε ποτέ να θυμάται την πατρίδα του την Κέρκυρα, και την Ελλάδα ολόκληρη, προσφέροντάς της με οποιοδήποτε τρόπο και από όποια θέση κατείχε.

 

Ο Δάσκαλος Νταβίντ και η επιρροή του πάνω στον Βούλγαρη

Το 1802 θα ξεκινήσει μία βαθιά φιλία μεταξύ του Βούλγαρη και του Νταβίντ. Οι πορείες των δύο ανδρών συγκλίνουν, καθώς η μεγάλη τους αγάπη και αφοσίωση στον Ναπολέοντα τους δημιούργησε τεράστια επαγγελματικά προβλήματα, σε κρίσιμες στιγμές της σταδιοδρομίας τους. Στη μελέτη του Βούλγαρη Η Ηθοπλαστική μελέτη των σημαντικότερων εικαστικών έργων της γκαλερί του Λουξεμβούργου  με ιδιαίτερη αναφορά, αποδίδει φόρο τιμής στον σπουδαίο δάσκαλό του, επαινώντας την τέχνη του. Η μελέτη αυτή όμως, σε συνδυασμό με το Υπόμνημά του για τον Ιωάννη Καποδίστρια, έχει σαν αποτέλεσμα να ξεκινήσει η αντίστροφη μέτρηση της αποστράτευσής του και του παραγκωνισμού του από τα τεκταινόμενα της γαλλικής κρατικής διοίκησης.

Ο Βούλγαρης αρχίζει τη μελέτη του για το έργο του αγαπημένου του δασκάλου με μία αναφορά σε ένα από τα πολύ μεταγενέστερα έργα του Νταβίντ, στον πίνακα «Έρως και Ψυχή» του 1817. Το 1784 ο πίνακας που σημείωσε μεγάλη επιτυχία ήταν «Ο Όρκος των Ορατίων» που είχε παραγγείλει ο ίδιος ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄, έργο που εγκαινιάζει τη νεοκλασική ζωγραφική. «Ο Όρκος των Ορατίων» παραμένει μία αληθινή ομολογία πίστης, μία διακήρυξη αρχών και ένα μανιφέστο. 'Ως γνωστόν οι Οράτιοι ήταν μια οικογένεια πατρικίων ρωμαϊκού γένους, της οποίας ως γενάρχες αναφέρονται οι τρίδυμοι αδελφοί που νίκησαν τους τρεις Κουριατίους κι έτσι εξασφάλισαν την υπεροχή της Ρώμης έναντι των περιοίκων.

Αρκετά σχόλια αφιερώνει ο Βούλγαρης και στον πίνακα του Νταβίντ με τίτλο «Ο Θάνατος του Σωκράτη», κάτι απολύτως φυσικό αφού πρόκειται για ένα θέμα αντλημένο από το ένδοξο παρελθόν της Αρχαίας Ελλάδας. Το 1787, όταν πρωτοπαρουσιάστηκε ο πίνακας του Νταβίντ, χαρακτηρίστηκε ως το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό εγχείρημα από την εποχή της Καπέλα Σιξτίνα και των Αιθουσών του Ραφαήλ. Ο πίνακας αυτός ανταποκρίνεται με τον καλύτερο τρόπο στην ηθική αποστολή των καλών τεχνών, που σύμφωνα με τον Κερκυραίο συγγραφέα είναι το άλφα και το ωμέγα, της καλλιτεχνικής δραστηριότητας.

Στο τέλος της μελέτης του ο Βούλγαρης ανατρέπει τη στερεότυπη ιδέα της ακαδημαϊκής λειτουργίας του Νταβίντ. Έτσι μαθαίνουμε ότι ο Νταβίντ δεν υπήρξε ποτέ οπαδός της Ακαδημίας της Ζωγραφικής, γιατί τη θεωρούσε περισσότερο επιζήμια παρά χρήσιμη για την πρόοδο των καλών τεχνών.

Εντυπωσιακή είναι στη μελέτη, η μαρτυρία του Σταμάτη Βούλγαρη για το τελευταίο μάθημα που έκανε στη σχολή του ο μεγάλος Νταβίντ πριν αυτοεξοριστεί στις Βρυξέλλες, όπου και πέθανε το 1825. Ο δάσκαλος αποχαιρετά για πάντα τους αγαπημένους του μαθητές. Κατά τα γραφόμενα του Βούλγαρη αυτός ο άξιος συνεχιστής του Ραφαήλ, ο επονομαζόμενος «Τάκιτος της ζωγραφικής» δεν ξεχνά, ακόμα και στη διάρκεια αυτού του προσωπικού του δράματος, το μεγαλείο των αριστουργημάτων της Ελλάδας, την τύχη των οποίων θρηνούσε, μια και η βαριά σκιά του τουρκικού ζυγού σκέπαζε το φως της αρχαίας ελληνικής γης.



[1] Σταμάτης Βούλγαρης Ο πρώτος Έλληνας πολεοδόμος, ΤΕΕ Κέρκυρας , Αθήνα

[2]           Ο Καίσαρας της Ρώμης Αύγουστος θεωρείται ο δεύτερος, μετά τον Πατρέα, ιδρυτής της πόλης.

[3]Ο.π. σελ.195

[4]Ο.π. σελ. 185

[5] Ο.π. σελ 127

[6]Ο.π. σελ. 12

[7]Σταμάτης Βούλγαρης, ο πρώτος Έλληνας πολεοδόμος, ΤΕΕ Κέρκυρας, Αθήνα   (Μετάφραση Χρήστος Σαλταπήδας, Επ. Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου)

 
© Copyright 2013 - 2017 Nικόλαος Τζανάκος - Υποψήφιος Δήμαρχος Δήμου Πατρέων